İstihbarat ve Propaganda Peşinde Geçen Bir Ömür: M. Sami Çölgeçen'in Mektup ve Raporları (1910-1925)

Bu makale, İmparatorluktan Cumhuriyete geçiş döneminde istihbarat ve propaganda alanlarında bireysel teşebbüsün rolünü M. Sami Çölgeçen'in (1877-1935) 1910-1925 yılları arasında kaleme aldığı mektup ve raporlar üzerinden tartışmaktadır. 1890'larda subay olarak başladığı kariyerini, II. Meşrutiyet'ten 1935'teki vefatına kadar sivil bürokraside üstlendiği çeşitli görevlerle sürdüren Sami Bey'in resmî biyografilerinde istihbarat ve propaganda faaliyetlerinden söz edilmemektedir. Oysa bu makalede incelenen dört belge grubu, onun bu sahalardaki kapsamlı etkinliğini ortaya koymaktadır. Bu belgelerden ilki, Fizan mutasarrıfıyken sancağın güney sınır sorununa dair stratejilerini anlattığı 1910 tarihli mektuptur. İkincisi, tüccar olarak bulunduğu İsviçre'de Millî Mücadele lehine çalışacak bir propaganda heyeti oluşturulması önerisini dillendirdiği 1919 tarihli mektubudur. Üçüncüsü, Horasan başşehbenderi görevinde iken 1923 yılında kaleme aldığı İran ve Kafkasya'ya dair istihbarat raporları ile Meşhed'de bir propaganda cemiyeti kurulması önerisini içeren mektubudur. Sonuncusu ise Rumiye baş şehbenderiken 1924-1925 yılları arasında üstlendiği çeşitli istihbarat faaliyetleri ile Musul Sorunu bağlamında geliştirdiği propaganda projelerinin detaylarını barındıran resmî raporlarıdır. Mektup formatındaki bazı yazışmalarının bile sonradan istihbarat ve propaganda alanında karar alıcı konumdaki kişilerin ya da kurumların arşivlerine intikal etmiş olması ise söz konusu dönemde bu sahadaki bilgi dolaşımının resmî ve gayrı resmî kanallar arasındaki geçişkenliğine işaret etmektedir. Böylece çalışma, geçiş dönemi istihbarat ve propaganda tarihine kurumsal anlatıların ötesinde, bireysel teşebbüsün ve gayriresmî ağların işlevini görünür kılan yeni bir bakış açısı kazandırmayı amaçlamaktadır.

This article examines the role of individual initiative in the realms of intelligence gathering and propaganda during the transition from Em- pire to Republic, through the letters and reports penned by M. Sami Çölgeçen (1877-1935) between 1910 and 1925. Although Sami Bey began his career as a military officer in the 1890s and continued in the civil bureaucracy in various capacities from the Second Constitutional Period until his death in 1935, his official biographies make no mention of his intelligence gathering or propaganda activities. The four sets of documents analyzed in this article, however, reveal his extensive engagement in these fields. The first is a 1910 letter that he penned during his governorship of Fezzan, outlining his strategies to address the region's southern border problem. The second is a 1919 letter from Switzerland where he was residing as a merchant, proposing the establishment of a propaganda committee to work in favor of the National Struggle. The third is body of intelligence reports on Iran and the Caucasus penned in 1923 during his service as chief consul in Khorasan, along with a letter proposing the formation of a propaganda committee in Mashhad through the help of his friends. The last set comprises his official reports detailing the intelligence activities he undertook and the propaganda projects he developed in the context of the Mosul Question during his service as chief consul in Urmia between 1924 and 1925. The fact that some of his correspondence, even those written in a letter form, subsequently found their way into the archives of individuals and institutions occupying decision-making position in intelligence and propaganda points to the permeability between official and unofficial channels of information circulation in these fields during the period in question. Thus, the study aims to offer a new perspective on the history of intelligence and propaganda during the transition period—one that goes beyond institutional narratives to highlight the role of individual initiative and informal networks.